Tại Hội nghị Chất lượng Việt Nam lần thứ nhất được tổ chức vào tháng 8/1995 tại Hà Nội, Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình đã công bố việc khởi xướng Phong trào Năng suất - Chất lượng trong Thập niên Chất lượng Việt Nam lần thứ nhất (1996 - 2005) theo sáng kiến của Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng thuộc Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ). Cũng tại Hội nghị này, Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường đã thông báo Quyết định số 1352-QĐ-TĐC ngày 8/5/1995 của Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường về thiết lập một giải thưởng trong lĩnh vực chất lượng - Giải thưởng Chất lượng Việt Nam. Theo Quyết định này, chương trình Giải thưởng Chất lượng Việt Nam được thực hiện hàng năm nhằm xem xét, đánh giá và trao các giải thưởng cho những doanh nghiệp đạt những thành tích xuất sắc và thành tựu nổi bật trong việc cải tiến, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động, đóng góp đáng kể cho phong trào năng suất - chất lượng của Việt Nam. Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng được giao nhiệm vụ tổ chức và triển khai thực hiện các hoạt động của chương trình này.
Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hoá đã được Quốc hội Nước CHXHCN Việt Nam Khoá XII, kỳ họp thứ 2 thông qua ngày 21/11/2007 trong đó có Điều 7 và Điều 69 qui định về Giải thưởng Chất lượng Quốc gia. Ngày 31/12/2008, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Nghị định số 132/2008/NĐ-CP về Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật chất lượng sản phẩm, hàng hoá, trong đó có quy định về Giải thưởng chất lượng quốc gia. Ngày 6/5/2009, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Thông tư số 11/2009/TT-BKHCN quy định về Giải thưởng Chất lượng Quốc gia. Đây chính là văn bản quan trọng để các cơ quan tổ chức và điều hành hoạt động Giải thưởng Chất lượng Quốc gia ở cấp Trung ương và địa phương triển khai hoạt động Giải thưởng Chất lượng Quốc gia hằng năm. Cơ sở nền tảng của Giải thưởng Chất lượng Quốc gia chính là việc đổi mới hoạt động Giải thưởng Chất lượng Việt Nam đã được xem xét, đánh giá từ kết quả 13 năm hoạt động của Giải thưởng Chất lượng Việt nam (1996 - 2008). Đây cũng là kết quả của việc nghiên cứu nhiều năm hoạt động chất lượng của nhiều quốc gia và khu vực thông qua các chính sách chất lượng, chương trình triển khai hoạt động năng suất - chất lượng, luật chất lượng...
Giải thưởng Chất lượng Quốc gia là hình thức tôn vinh, khen thưởng hàng năm ở cấp quốc gia của Thủ tướng Chính phủ cho các tổ chức, doanh nghiệp đạt các thành tích xuất sắc trong sản xuất, kinh doanh và dịch vụ thông qua việc áp dụng, duy trì và cải tiến có hiệu quả và hiệu lực các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến theo các tiêu chí của GTCLQG.